Polarisatiefilter: onmisbaar voor iedere fotograaf

Meer...

Door -

Vrijwel iedereen gebruikt of heeft wel eens gehoord van een uv-filter. Dit filter beschermt je lens, maar doet verder praktisch niets. Maar heb je wel eens een polarisatiefilter gebruikt? Deze gebruik je niet zozeer om je camera te beschermen, maar om je foto’s te verfraaien. Dat scheelt niet alleen veel Photoshop-werk achteraf, maar maakt ook dingen zichtbaar die je anders niet ziet. Er gaat letterlijk een nieuwe wereld voor je open, maar er zijn wel een paar spelregels.

Wat is het effect van een polarisatiefilter?

Voordat we bespreken hoe een polarisatiefilter (ook wel ‘pola’ genoemd) precies werkt, beginnen we met het resultaat. Immers, beelden zeggen meer dan woorden. In dit artikel hebben we een groot aantal voorbeeldfoto’s opgenomen waardoor je het resultaat van een polarisatiefilter goed kunt zien. We tonen steeds de foto zonder polarisatiefilter. Als je met de muispijl op de foto gaat staan, zie je dezelfde foto met polarisatiefilter. Alle beelden zijn zo goed als onbewerkt, zodat het verschil duidelijk zichtbaar is. Dus voor de duidelijkheid: ook de foto’s mèt polarisatiefilter zijn onbewerkt. Het magische verschil is echt puur en alleen te danken aan het filter.

Photoshop? Nee, een polarisatiefilter (locatie: Ierland)

Zoals je kunt zien is het resultaat verbluffend. Blauwe luchten worden blauwer, witte wolken worden witter en de reflectie op het water verdwijnt zodat je er doorheen kunt kijken. Verder vergroot een polarisatiefilter het contrast en de kleurverzadiging en toont het meer nuances in schaduwpartijen.

Wel of geen polarisatiefilter is een wereld van verschil, zoals je kunt zien aan de voorbeeldfoto’s. De meeste fotografen kunnen niet meer zonder. Een pola toont een wereld die met het blote oog niet zichtbaar is. Het kan spiegelingen verminderen, de lucht verfraaien en je foto’s contrastrijker en meer verzadigd maken. Het is daarom een filter dat eigenlijk in iedere fotografentas zou moeten zitten.

(locatie: Rhodos, Griekenland)

Samengevat:

  • Een pola vermindert reflecties
  • Een pola maakt de lucht donkerder blauw en wolken witter
  • Een pola zorgt voor meer contrast en verzadiging
  • Een pola zorgt voor meer evenredige belichting (meer details in schaduwpartijen)
  • Een pola is het meest effectief wanneer de zon schijnt
  • Het effect is maximaal op 90 graden van de zon
  • Een pola kost 1 tot 2 stops licht
  • Plaats een pola niet over een uv-filter
  • Gebruik alleen een circulaire polarizer
  • Gebruik step-up ringen voor gebruik op andere objectief/camera’s
  • De prijs is mede afhankelijk van de filtermaat van je objectief (hoe groter, hoe duurder)
  • Pas op: goedkoop is vaak duurkoop

Een polarisatiefilter verandert de invalshoek van het (zon)licht. De zon produceert lichtstralen die alle kanten op gaan. Sommige lichtstralen gaan op en neer (verticale), sommige gaan van links en rechts (horizontaal) en alle richtingen die daar tussen zitten. Een polarisatiefilter filtert bepaalde lichtstralen, zoals de verticale, en toont alleen de horizontale. De horizontale stralen zorgen voor een meer evenredige belichting, doordat de stralen door hun invalshoek minder reflecteren. Doordat lichtstralen gefilterd worden, verlies je wel wat licht met een polarisatiefilter, wat dus resulteert in langere sluitertijden (1 à 2 stops). Buiten is dat geen enkel probleem, maar binnen kun je een dergelijk filter daardoor dus beter niet gebruiken.

Wat is het effect?

Een polarisatiefilter is een ideaal hulpmiddel, vooral in combinatie met mooi weer en speciale omstandigheden zoals sneeuw of strand. In een skigebied zorgt dat bijvoorbeeld voor helderwitte sneeuw en fel blauwe luchten die strak tegen elkaar afsteken. In kustgebieden neemt een polarisatiefilter reflecties op het water weg, waardoor je recht door de zee heenkijkt en de bodem kunt zien. Hierdoor zie je met een pola meer dan met het blote oog. Misschien herken je het effect van een (dure) zonnebril, zoals een Polaroid. Deze doet in principe hetzelfde. Ook in huis-tuin-en-keuken-situaties komt een polarisatiefilter van pas. Doordat deze reflecties kan wegnemen, kun je ook spiegelingen in ramen en glimmende objecten, zoals auto’s, verminderen of zelfs geheel wegnemen. Dergelijke reflecties leiden bijzonder af van het onderwerp, zorgen voor overbelichting en het verlies van detail. Een ander voordeel van een polarisatiefilter is de versterking van het contrast en de verzadiging. Dat scheelt weer nabewerking achteraf en je foto’s krijgen net wat extra ‘schwung’.

Een polarisatiefilter kan reflecties wegnemen (locatie: Burgers Zoo, Nederland).

In het bovenste voorbeeld zie je dat een polarisatie het fotograferen een stuk makkelijker kan maken door reflecties in ramen te  verminderen. Dat komt niet alleen bij ramen van pas, maar ook bij glimmende objecten zoals auto’s. En als je een ondiep meer of zeer fotografeert met een polarisatiefilter, neem je reflecties weg, waardoor meer ziet dan met het blote oog. Soms zie je zelfs dingen die zonder polarisatiefilter amper zichtbaar zijn, zoals in het voorbeeld hieronder.

Spot de vis, zonder en met polarisatiefilter (locatie: Ierland).

Circulair en lineair

Er bestaan lineaire en circulaire polarisatiefilters. De eerste kun je het beste direct vergeten, want deze werden vooral vòòr het autofocustijdperk gebruikt en zijn tegenwoordig gedateerd. Ze bestaan nog wel, maar voor gebruik met digitale spiegelreflexcamera’s worden circulaire polarizers aangeraden. Lineaire filters kunnen een nadelig effect hebben of de autofocus, hoewel dit per cameramerk en -type verschilt. Hoe dan ook kun je beter op safe spelen en altijd voor een circulair filter gaan.

(locatie: New York, VS)

(locatie: Egypte)

(locatie: Egypte)

(locatie: Nederland)

(locatie: San Francisco, VS)

(locatie: Las Vegas, VS)

Aan het gebruik van een polarisatiefilter gaan wel wat spelregels vooraf. Het is niet zo dat het filter automatisch als toverstokje fungeert en je foto’s verfraait. De belangrijkste spelregel is dat een pola het grootste effect heeft op 90 graden van de zon. Een hulpmiddel is om je rechterhand plat richting de zon te houden en dan met je duim naar links te wijzen (of andersom met je linkerhand). Sommige pola’s hebben een wit streepje op de ring als hulpmiddel; deze moet richting de zon wijzen. Soms beperkt de stand van de zon  de mogelijkheden voor je compositie, bijvoorbeeld wanneer de zon voor of achter in beeld staat. Uiteraard kun je ook in andere posities het filter gebruiken, maar het effect zal minder sterk zijn.

Afstellen

Wanneer het polarisatiefilter op de lens gemonteerd is, kun je aan het uiteinde draaien om het gewenste effect in te stellen. Dat varieert van geen effect, tot halve en volledige polarisatie. Wanneer je wisselt van een horizontale foto naar een verticale (of andersom) moet je het filter opnieuw instellen. Ook als je een lens hebt waarbij het voorste lenselement draait tijdens het scherpstellen (zoals bij veel kitlens) zul je bij iedere foto het filter goed moeten afstellen. Wanneer je telkens in dezelfde richting fotografeert hoef je het filter niet telkens aan te passen. Echter, wanneer de hoek ten opzichte van de zon verandert, is het aan te raden om het filter te roteren als je het maximale effect wilt bereiken. Let er op dat je enkel aan het draaibare deel van het filter zelf draait en niet aan de ring waarmee deze aan de lens bevestigd is (hierdoor kan het filter van de lens vallen).

Een polarisatiefilter bestaat uit twee verschillende delen. Alleen het voorste glasdeel beweegt.

Oefening baart kunst

Wees niet teleurgesteld als je een polarisatiefilter hebt gekocht en niet dezelfde resultaten behaald als in dit artikel. Het kost tijd om de optimale werking van het filter te leren kennen. Richtlijnen als werken op 90 graden van de zon en net zo lang draaien aan het filter totdat je het maximale effect bereikt hebt, zijn erg belangrijk. Daarnaast heeft de stand van de zon, oftewel het moment van de dag, ook grote invloed op het resultaat. Ook een zonnige dag is natuurlijk aan te bevelen, want op een grauwe dag zul je weinig boeiende resultaten boeken met je polarizer (uitgezonderd het wegnemen van spiegelingen).

Ten slotte is het belangrijk om te weten dat Nederland niet het ideale land is, als het gaat om effecten met water. Het beste ingrediënt daarvoor is namelijk kristalhelder en ondiep water. In landen aan de Middellandse zee zul je fraaiere resultaten halen, omdat het water daar helderder is (het effect van ‘door het water heenkijken’ is daardoor een stuk groter. Desondanks kun je ook in Nederland en België mooie foto’s in combinatie met een polarisatiefilter produceren. Begin eens met het fotograferen van wolken op een zonnige dag. Als je wilt oefenen is vooral het effect van het draaien van het filter in combinatie met de hoek ten opzichte van de zon van belang.

(locatie: Rhodos, Griekenland)

Aandachtspunten

Verder is het belangrijk om je te realiseren dat een polarisatiefilter leidt tot verlies van lichtsterkte. Gemiddeld is dat één tot twee stops, bij een maximaal effect. Dat betekent dat je met langere sluitertijden te maken krijgt, wat bewegingsonscherpte in de hand werkt. Het is daardoor aan te raden om een pola vooral te gebruiken bij goed weer (oftewel veel licht) en op een lichtsterke lens. Beeldstabilisatie in de camera of het objectief kan dit verschil gedeeltelijk compenseren, maar dit is vooral effectief bij statische objecten zoals landschappen (en veel minder bij een bewegend onderwerp). Een ander heikel punt is de zonnekap. Wanneer je lens een grote zonnekap heeft, kun het filter vrij lastig draaien. Je kunt dan het beste eerst het filter op de juiste stand zetten en vervolgens de zonnekap monteren. Ook kun je de zonnekap achterwege laten om makkelijker te kunnen werken. Dit is niet altijd ideaal vanwege het gevaar voor ‘flare’ (lichtvlekken), maar wanneer je 90 graden vanaf de zon werkt valt dat meestal wel mee.

Slimline

Een pola kan het beste rechtstreeks op de lens worden bevestigd. Als je al een uv‑filter gebruikt is het aan te raden deze niet te laten zitten. Ieder extra stuk glas voor de lens maakt deze minder lichtsterk en kan leiden tot onscherpte en vignettering. Dat betekent dus wel dat je regelmatig met filters in de weer bent, die met zorg behandeld moeten worden (een speciaal beschermend filterhoesje is aan te raden). Op extreme groothoeklenzen (met een grotere beeldhoek dan de kitlens) is een zogenaamd ‘slimline’ filter aan te bevelen. Sommige pola’s zijn dikker dan een standaard uv-filter en zullen daardoor vignettering, oftewel donkere randen in de uiterste hoeken, in de hand werken. Een slimline filter is platter dan een standaard uv-filter en daarmee uitstekend geschikt voor groothoeklenzen, tot en met extremen als 10mm aan toe. Een nadeel van een slimline-filter is echter dat je er geen lensdop op kunt bevestigen en dat ze doorgaans duurder zijn. Fabrikanten als Hoya en B+W produceren overigens momenteel filters die veel platter zijn dan vroeger, dus of een slimline echt nodig is, kun je het beste van te voren even testen.

Er zijn verschillende soorten polarisatiefilters, van klein tot groot, goedkoop en duur en dun tot dik. Een polarisatiefilter is per definitie duur. Ze zijn er al vanaf een paar tientjes, maar prijzen van honderden euro’s zijn ook niet ongebruikelijk. Dat is met reden. De duurdere modellen gebruiken meerdere lagen glas en zijn beter geoptimaliseerd. Dat heeft als gevolg dat het filter een stuk effectiever is. En aangezien het juist gaat om dat effect, is het zaak om daar vooral niet op te bezuinigen. Ook verlies je met de goedkoopste serie filters vaak meer licht en soms gaat het gebruik zelfs ten koste van de optische prestaties. Denk er aan dat het filter waarschijnlijk langer meegaat dan je camera en dus een langetermijninvestering is.

Links een goedkoop filter, rechts een duur filter. Het verschil is duidelijk zichtbaar.

We raden dan ook aan om niet het goedkoopste van het goedkoopste te nemen, omdat goedkoop in sommige gevallen duurkoop is. Verder is dan ook aan te bevelen om meerdere exemplaren te testen bij een fotozaak en niet blindelings tot de aankoop overgaan. De prijs van een filter stijgt ook aanzienlijk naarmate de omvang toeneemt. Een 52 of 58mm pola van een bekend merk is doorgaans goed te betalen, maar wanneer je 77mm filters of groter nodig hebt, is de prijs al snel een factor twee hoger. Als je meerdere objectieven hebt wordt het helemaal een dure aangelegenheid, hoewel je eventueel wel step-up of step-down ringen kunt gebruiken om een andere filtermaat op je objectief te zetten.

Een polarisatiefilter zorgt voor een meer evenredige belichting, waardoor je meer details in donkere delen ziet.

(locatie: Kreta, Griekenland)

Voor welk objectief? En welk doel?

Het zou ideaal zijn om een polarisatiefilter voor al je lenzen te hebben, maar in de praktijk is dat niet realistisch. Omdat de maten van objectieven per type verschillend zijn, is dat een dure hobby (tenzij je lenzen allemaal dezelfde maat hebben). Als je economisch verantwoord bezig wilt zijn, kun je je het beste afvragen op welke lens je het filter het meest zult gebruiken. Een polarisatiefilter is bij uitstek geschikt voor landschapsfotografie, dus de lens die je daarvoor gebruikt ligt het meest voor de hand. Denk ook vooruit of je die lens nog lang zult gebruiken of op korte of lange termijn wilt inruilen voor een ander exemplaar. Stel dat je bijvoorbeeld nu een 18-55mm kitlens gebruikt, maar aast op een ander objectief, dan kun je misschien beter nog even wachten (of een step-up ring gebruiken). Hoewel landschappen vooral met groothoeklenzen worden gefotografeerd, kan dat ook met een telelens. Als je veel met tele fotografeert, is het zeker interessant om daar op een polarisatiefilter op te gebruiken. Voor andere doeleinden, zoals macro’s en binnenfotografie is een polarisatiefilter niet echt van meerwaarde. Bij productfotografie kan hij overigens wel van pas komen (dankzij de eigenschap om reflecties te verminderen).

Pin It
redactie
redactie